Stavkyrkjedalen Valdres

Stavkyrkjene er ein viktig del av norsk og europeisk mellomalderarkitektur og blir rekna som Noregs viktigaste bidrag til den europeiske byggjekunsten. Dei norske stavkyrkjene høyrer til dei eldste bevarte trekonstruksjonane i verda. Urnes stavkyrkje i Sogn står på UNESCO si verdsarvliste og er eit framståande døme på tradisjonell skandinavisk trearkitektur. 

I mellomalderen vart det truleg bygd mellom 1000 og 2000 stavkyrkjer i Noreg. I dag er 28 bevarte i meir eller mindre fullstendig stand, og seks av dei står i Valdres. Valdres kan difor med rette kallast «stavkyrkjedalen» i Noreg. 

Til saman fortel dei seks stavkyrkjene ulike historier om mellomalderen og om korleis kyrkjene har vorte brukte, endra og tekne vare på heilt fram til vår tid.

Konstruksjon

Stavkyrkjene i Valdres representerer to konstruksjonstypar: søylestavkyrkja og den einskipa stavkyrkja. Hedalen og Reinli er einskipa. Her står stavane i ytterhjørna, slik at ytterveggane får ein berande funksjon. Reinli stavkyrkje har dessutan parvise mellomstavar og innvendige, kryssande skråband som stivar av veggane.

Hegge, Lomen, Høre og Øye er søylestavkyrkjer med frittståande stavar i kyrkjerommet. Stavane er bundne saman med tenger, medan andreaskors og rundbogar stabiliserer konstruksjonen. Øye stavkyrkje har trekk frå begge konstruksjonstypane.

Stavkyrkjene i nyare tid

I mellomalderen var det 19 stavkyrkjer i Valdres. I dag står berre seks att. Kva skjedde?

Etter reformasjonen i 1537 kom nye krav til kyrkjebygga. Prestane skulle tale frå ein opphøgd preikestol, kyrkjelyden skulle sitje på benkar, og då salmebøkene kom på 1700-talet, vart det større behov for lys og vindauge. Samtidig auka folketalet, og mange av dei gamle stavkyrkjene vart for små.

I Hegge, Lomen og Høre vart kyrkjene utvida på langsidene og mot vest, og det vart bygd nye kor. Hedalen stavkyrkje vart bygd om til krosskyrkje. Stavkyrkja i Vang vart riven og flytt til Tyskland, til eit område som i dag ligg i Polen. Øye stavkyrkje vart òg riven, men delar av henne vart lagra under golvet i den nye kyrkja. Dei vart seinare funne att, og kyrkja vart bygd opp att og vigsla i 1965.

Sankt Tomas-kyrkja vart òg riven, det same vart kyrkjene i Volbu, Rogne, Øde (Øyar), Fystro, Hausåker, Skrautvål, Sørhus, Svenes, Aurdal, Bruflat og Bagn. Berre Reinli stavkyrkje står i hovudsak utan dei store utvidingane som pregar fleire av dei andre.

Hegge stavkyrkje

Hegge stavkyrkje er truleg oppført tidleg på 1200-talet. Kyrkjestaden er første gong omtala i skriftlege kjelder i 1327, då kyrkja er nemnd som «ecclesia de Hegguem». Ho er bygd om fleire gonger, særleg i 1844, då ho fekk nytt kor og våpenhus og vart utvida på begge langsidene

Kyrkja har åtte frittståande stavar i kyrkjerommet, fire på kvar side. Dei er avstiva med tenger, rundbogar og andreaskors. Øvst på stavane er det utskorne ansiktsmasker. Kyrkja har fleire portalar og dører med smijern frå mellomalderen. Altartavla er frå 1781.

I Hegge er fleire historiske lag synlege samtidig. Mellomalderkonstruksjonen og dei utskorne maskene står side om side med seinare ombyggingar og inventar. Kyrkja viser korleis stavkyrkjene gjennom fleire hundre år er tilpassa nye behov, samtidig som viktige spor etter mellomalderen er tekne vare på.

Øye stavkyrkje

Øye stavkyrkje er truleg bygd mot slutten av 1100-talet. Øye sokn er første gong nemnt i eit brev frå 1464. Kyrkja stod opphavleg på Øyeflaten, nærare Vangsmjøse, og vart truleg riven i samband med at den nye Øye kyrkje vart vigsla i 1747.

Då grunnmuren under den nye kyrkja skulle reparerast i 1935, fann ein 156 delar frå den gamle stavkyrkja lagra under golvet. Så mykje var bevart at kyrkja kunne gjenreisast med rimeleg sikkerheit. Den gjenreiste Øye stavkyrkje vart vigsla i 1965

Kyrkja har fire frittståande stavar i kyrkjerommet, men dei ber ikkje noko opphøgd midtparti. Denne stavkyrkjetypen er uvanleg og liknar mest på Vang stavkyrkje. Øye har svalgangar, halvrund apsis og ei smal opning inn til koret. På altaret står eit krusifiks frå 1200-talet med ein Kristusfigur frå 1300-talet. Døypefonten av tre er frå 1300-talet. Skipsmodellen, den einaste i Valdres, er ein fregatt frå 1700-talet.

Historia til Øye skil seg frå dei andre stavkyrkjene i Valdres. Kyrkja vart riven, delane lagde under golvet i den nye kyrkja og funne att nesten 200 år seinare. Slik fortel Øye ei heilt særskild historie om tap, gjenoppdaging og gjenreising.

Hedalen stavkyrkje

Hedalen stavkyrkje vart truleg reist i andre halvdel av 1100-talet. Dendrokronologiske undersøkingar viser at tømmeret vart felt i 1160-åra. I 1327 er kyrkja omtala som «ecclesia de Hiidal». Det opphavlege skipet utgjer i dag den vestre krossarmen. I 1699 vart kyrkja utvida til krosskyrkje med tre nye fløyer i lafta tømmer.

Stavkyrkja er ei einskipa langkyrkje med stavar i hjørna som ber veggar og tak. Hovuddøra mot vest har ein portal med drage- og rankeornamentikk. Altartavla er eit gotisk altarskåp med måling frå 1769.

Hedalsmadonnaa er rekna som eit av dei finaste kunstverka frå norsk mellomalder og er unik i europeisk samanheng. Det same gjeld relikvieskrinet frå omkring 1250. Her er mellom andre pilegrimane sin skytshelgen St. Jakob, St. Thomas Becket frå Canterbury, St. Olav, St. Peter, Maria og Johannes avbilda. I kyrkja finst òg den einaste bevarte båra for slike skrin i Noreg.

Hedalen har ei uvanleg rik samling av kunst og gjenstandar frå mellomalderen. Hedalsmadonnaa og relikvieskrinet knyter kyrkja til europeisk kyrkje- og pilegrimskultur. Her møtest lokal historie, mellomalderkunst og lange internasjonale liner.

Lomen stavkyrkje

Lomen stavkyrkje vart truleg oppført omkring 1192 og har mange fellestrekk med Høre stavkyrkje. Dendrokronologiske undersøkingar viser at tømmer i opphavlege bygningsdelar vart felt i 1192. Lomen er første gong omtala som kyrkjestad i 1325, og i 1327 er kyrkja nemnd som «ecclesia de Huuam».

Opphavleg var stavkyrkja ei langkyrkje med heva midtrom i skip og kor, apsis og svalgangar. Fire hjørnestavar ber det opphøgde midtpartiet. Mellom stavane er det store rundbogar og, høgare oppe, andreaskors.

Kyrkja vart bygd om i 1749–50 til ei langkyrkje med rektangulært skip og smalt kor. Ho har portalar med treskurd og dyreornamentikk. Ved veggen i koret står ei mellomalderkiste med runeinnskrifta «ristil, pistil, kistil» (kniv på plog, epistel, lita kiste).

Lomen gir eit godt innblikk i både byggjeskikken og førestillingsverda i mellomalderen. Portalar, treskurd og runeinnskrifta på kista fortel om handverk, tru og tradisjonar, medan ombyggingane viser korleis kyrkja seinare vart tilpassa nye behov. Likskapen med Høre gjer det også interessant å sjå dei to kyrkjene i samanheng.

Reinli stavkyrkje

Den noverande Reinli stavkyrkje er bygd eller ombygd omkring 1326, men det har truleg stått minst éi eldre stavkyrkje her. Kyrkja er omtala som «ecclesia de Reglir» i 1327. Ei innskrift i svalgangen fortel kven som stod bak ombygginga i 1326: «Herunder kviler Sira Thord, som lét gjera denne kyrkja betre. Pater Noster.»

Reinli har stavar i ytterhjørna og mellomstavar langs langveggane. Kyrkja er einskipa, med kor og apsis i same breidd som skipet, svalgangar og ein liten takryttar over ei svevande midtmast. Langveggane i skip og kor er avstiva med kryssande skråband. Gjennom ei luke i veggen kunne spedalske skrifte og ta imot nattverden.

Stavkyrkja er den einaste i Noreg med alle dei tolv svartmåla vigslingskrossane frå mellomalderen intakte. Altartavla er eit mellomaldersk altarskåp, og det handdrivne orgelet er frå 1790-åra.

Reinli skil seg ut som den minst endra av stavkyrkjene i Valdres. Dei bevarte vigslingskrossane, svalgangen og konstruksjonen gjer kyrkja til ei viktig kjelde til kunnskap om stavkyrkjene i mellomalderen. Samtidig ber ho tydelege spor etter menneska som har bygd, brukt og teke vare på kyrkja gjennom hundreåra.

Høre stavkyrkje

Høre stavkyrkje er bygd omkring 1180. Ei runeinnskrift lyder: «Den sumaren då brørne Elling og Audun hogg til denne kyrkja, fall Erling i Nidaros.» Elling er lendmannen på Kvie, medan Erling truleg er jarlen Erling Skakke, som fall i slaget ved Nidaros i 1179.

Elling og Audun var kong Sverres menn, og innskrifta kan ha markert at ein av hovudfiendane deira var borte. Dei 22 eldste myntane som er funne i kyrkja, er frå kong Sverres regjeringstid 1177–1202. Treprøver viser at ein av stokkane vart felt vinteren 1178–79, og kyrkja vart truleg oppført kort tid etter. Ho er fyrste gong omtala i skriftlege kjelder i 1327 som «ecclesia de Ordun».

Kyrkja var opphavleg ei langkyrkje med rektangulært skip, eit noko smalare kor med apsis og svalgangar. Fire hjørnestavar ber det høge midtpartiet, med andreaskors mellom stavane. Kyrkja har to portalar med ranke- og dyreornamentikk i relieff. Ho vart bygd om i 1822.

Høre har ei uvanleg tydeleg kopling mellom sjølve bygningen og historiske hendingar på slutten av 1100-talet. Runeinnskrifta, myntfunna og dateringa av tømmeret knyter bygginga tett til menneske og maktkampar i samtida. Kyrkja er derfor ei viktig kjelde både til bygningshistorie og til historia om mellomalderen i Valdres.

Wang stavkyrkje i Polen

Ei sjuande stavkyrkje frå Valdres står i dag i Karpacz i Polen. Vang stavkyrkje vart riven og seld i 1841, etter at ho var blitt for lita for kyrkjelyden. Målaren Johan Christian Dahl engasjerte seg for å berge kyrkja, som vart kjøpt av den prøyssiske kongen Frederik Wilhelm IV og gjenreist i Schlesien i 1842–44. Området låg då i Preussen, men er i dag ein del av Polen.

Ved gjenreisinga vart mange bygningsdelar skifta ut eller supplerte. Kyrkja er difor ikkje bevart uendra, men rommar framleis viktige originale delar frå stavkyrkja i Vang, mellom anna portalar med rik treskurd. I dag er Wang stavkyrkje både ei kyrkje i aktiv bruk, eit viktig polsk-norsk kulturminne og eit av dei mest besøkte kulturminna i området.

Namneforma Wang stavkyrkje passar når de omtalar kyrkja slik ho står i Polen. Vang stavkyrkje passar når de omtalar den opphavlege kyrkja og historia hennar i Valdres.

Dei seks stavkyrkjene inngår i Valdresmusea sitt arbeid med dei åtte mellomalderkyrkjene i Valdres. Gjennom prosjektet undersøker vi korleis kyrkjene kan vere ressursar for kunnskap, læring, fellesskap og lokal utvikling, samtidig som vi tek vare på kyrkjene og verdiane dei representerer. Les meir om mellomalderkyrkjeprosjektet